Data-geïnformeerd werken: hoe het gebruik van data helpt bij de aanpak van leervertraging

Eind 2021 verscheen een artikel in Basisschoolmanagement over het gebruik van data in de aanpak van leervertragingen. Dit stuk, geschreven door NCO-onderzoeker Sanne van Wetten en schoolleider Eva Naaijkens, gaat in op het vertalen van gegevens uit bijvoorbeeld de NCO-rapportages naar concrete acties. Lees hier de beknopte versie of download het volledige artikel in PDF onderaan deze pagina.

Recent onderzoek van het Nationaal Cohortonderzoek Onderwijs (NCO) laat zien dat leerlingen in het basisonderwijs het afgelopen anderhalf jaar minder geleerd hebben in vergelijking met leerlingen in de jaren voor COVID-19. We zien dat kwetsbare leerlingen hierin het meest zijn geraakt, wat niet ten goede komt aan de al vóór COVID-19 bestaande verschillen tussen leerlingen op basis van hun sociale achtergrond. Zo hebben bijvoorbeeld leerlingen die ouders hebben met een lager inkomen, meer leervertraging opgelopen dan leerlingen met ouders met een hoger inkomen. Dit is zorgelijk in het kader van de groeiende onderwijsongelijkheid. Wat kun je hieraan doen en hoe weet je of de leervertraging vermindert? Het gebruik van data, oftewel data-geïnformeerd werken, kan helpen.

Data-geïnformeerd werken is de afgelopen jaren steeds populairder geworden als benadering voor de verbetering van de onderwijskwaliteit. Binnen deze benadering wordt data ingezet om een ervaren probleem in kaart te brengen, een gepaste oplossing te kiezen, te monitoren of gestelde doelen bereikt worden en deze aan te passen wanneer blijkt dat dit nodig is. Er bestaan verschillende typen data:

  • Formele data bestaan uit gegevens over leerlingen, ouders, leerkrachten, schoolleiders en andere informatie die systematisch verzameld worden. Uitkomsten van toetsen zijn een veelgebruikte soort formele data.
  • Informele data bestaan uit ervaringen van leerkrachten over leerlingen en hun behoeftes. Bijvoorbeeld een gesprek tussen een leerkracht en leerling over wat een leerling moeilijk vindt bij het lezen.
  • Resultaten uit wetenschappelijk onderzoek kunnen gebruikt worden om de praktijk te informeren over welke interventies kansrijk zijn en welke waarschijnlijk niet erg effectief zijn. Een voorbeeld hiervan is een onderzoek naar de effectiviteit van een bepaalde lees- methode.
  • ‘Big data’ bestaan uit een grote hoeveelheid en verscheidenheid aan data over onderwijs, zoals nationale databases. Een voorbeeld hiervan is het Nationaal Cohortonderzoek Onderwijs. Het gebruik van data is in deze benadering nooit een doel op zich. Je kunt de verschillende typen data zien als informatiebron die in dienst staan van de schoolleider, leerkracht en intern begeleider om op een geïnformeerde wijze beslissingen te maken. Data levert op zichzelf namelijk geen informatie. Bijvoorbeeld: een toetsscore van een leerling zegt niet veel zonder dat je weet wat deze toetsscore zegt over de vaardigheden van de leerling of welke niveau van de getoetste vaardigheid je zou willen dat de leerling behaalt. Data is dus alleen door interpretatie in relatie tot een ervaren probleem of gesteld doel bruikbaar als informatiebron en wordt pas interessant als je samen met je collega’s op zoek gaat naar het verhaal achter de data.

Data worden steeds vaker ingezet om een probleem in kaart te brengen.

Leervertraging tegengaan

Hoe kan het gebruik van data je helpen bij het tegengaan van leervertragingen die door COVID-19 zijn opgelopen?  In het vervolg beschrijven we enkele stappen waarin data gebruikt worden om vertragingen in kaart te brengen, een gepaste aanpak te kiezen en te monitoren of het gestelde doel behaald wordt.

Stap 1: Analyse

De eerste stap die je zet, is het maken van een analyse van de daadwerkelijke vertragingen om goed in kaart te brengen bij welke leerlingen en in welk domein een leervertraging is ontstaan. Dat kan zijn op cognitief, maar ook op sociaal-emotioneel gebied. Zo kun je voor elk kind of voor elke groep kinderen een passend ontwikkeldoel formuleren. Deze eerste stap is cruciaal, omdat zonder een duidelijk beeld van waar leerlingen daadwerkelijk problemen mee hebben, het moeilijk wordt om een doel te stellen in stap 2 en een goede aanpak te kiezen in stap 3. Datatypen die hierbij kunnen helpen zijn informele data en formele data. Met behulp van deze data kan een leerkracht, intern begeleider en schoolleider zo voor het individu, de groep en op schoolniveau bekijken waar er eventuele vertragingen zijn ontstaan en of er groepjes leerlingen zijn die een vergelijkbare vertraging hebben opgelopen. Naast het school- en klasniveau is het belangrijk in deze stap ook op kindniveau te kijken, want alleen dan kun je zien waar een leerling specifieke problemen mee heeft.

De halfjaarlijkse leergroeirapportages van het NCO zijn een voorbeeld van een databron die je als school kunt gebruiken om de leergroei te monitoren. Om over deze rapportage te kunnen beschikken, moet de school zich eerst aanmelden.​​​​​​​ In deze rapportage worden de toetsen uit het leerlingvolgsysteem voor de kerndomeinen begrijpend lezen, spelling en rekenen-wiskunde geanalyseerd en wordt de leergroei in de periode voor COVID-19 vergeleken met de periode sinds COVID-19. Ook wordt dit vervolgens uitgesplitst voor verschillende sociale groepen op school, jongens en meisjes en jaargroepen. Naast de gegevens van de school zelf worden in deze rapporten ook het landelijke gemiddelde en de zogenaamde ‘referentiewaarde’ getoond, die aangeeft wat van een school met de kenmerken van de betreffende school verwacht wordt. Zo kun je zien bij welke groepen leerlingen en in welke domeinen de leervertraging (het meest) aan de orde is en hoe zich dat vergelijkt met andere scholen in Nederland en met scholen die op jouw school lijken.

Voorbeeld: op jouw school gaan leraren, schoolleider en intern begeleiders in gesprek over de leergroei op school-, groeps- en individueel niveau. Hoe ontwikkelen leerlingen zich binnen de school? Wat valt op? Zie je overeenkomsten en verschillen tussen toetsgegevens en wat zie je tijdens de les? Je gebruikt bij dit gesprek informele data, zoals lesobservaties, maar ook formele data uit niet-methodegebonden toetsen en de NCO-leergroeirapportage. Zijn er patronen te ontdekken en is er een verklaring voor de behaalde resultaten? Wat zegt dit over de keuzes van aanbod, doelen of interventies? Uitkomst van deze analyse kan bijvoorbeeld zijn dat vooral de leerlingen van groep 4 leervertraging hebben opgelopen in leesvaardigheden en dan met name in het begrijpend lezen.

Stap 2: Stellen van ontwikkeldoelen

Aan de hand van de uitkomsten van de analyse in stap 1 kun je vervolgens doelen stellen. Het helpt om deze zo concreet mogelijk te formuleren. Education Lab heeft hiervoor in de praktijkkaart ‘Probleemverkenning en doelstelling’ bijvoorbeeld het volgende format opgesteld: ‘We zouden graag voor [vul in: tijdstip] willen bereiken dat [vul in: doel] gemeten via [vul in: meetinstrument].’ Bijvoorbeeld: ‘We zouden graag voor het einde van het huidige schooljaar willen bereiken dat 70 procent van onze groep 4-leerlingen voor begrijpend lezen heeft een niveauwaarde tussen I, II, of III beheerst gemeten op basis van de Cito E4-toets.’

Vul de data uit de leergroeirapportages aan met informele data zoals lesobservaties, maar ook formele data uit niet-methodegebonden toetsen.

Stap 3: Kiezen van een passende aanpak

De derde stap is het kiezen van een aanpak die de leervertraging voor een specifieke leerling of voor een groep leerlingen kan aanpakken en die past bij het opgestelde ontwikkeldoel. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat de beste aanpak nauw aansluit op waar de betreffende leerlingen moeite mee hebben. Bijvoorbeeld: tutoring is veel effectiever wanneer de tutor ook daadwerkelijk met het kind werkt aan precies datgene waar de leerling moeite mee heeft. Daarom is de analyse van de opgelopen leervertraging in stap 1 essentieel. Bij het kiezen van een passende aanpak kun je gebruikmaken van ervaring en expertise die al in het team aanwezig is als informele databron. Daarnaast kunnen vakliteratuur en wetenschappelijk onderzoek waardevolle informatiebronnen zijn over kansrijke interventies in de aanpak van leervertragingen en je helpen obstakels en onvoorziene gebeurtenissen op te lossen. Problemen waar je als team tegenaan loopt zijn zelden uniek. Het kan helpen je te verdiepen in relevante literatuur zodat je meer weet en begrijpt over het onderwerp. Wellicht is er een passende aanpak die je nog niet kent. Op basis van de ervaringen, het professionele oordeel van je team en wetenschappelijk onderzoek kun je met het team vervolgens in kaart brengen welke aanpakken er zijn en waarom deze aanpakken werken om het gestelde doel te bereiken. Zo kun je een rijk beeld vormen van de mogelijkheden en vervolgens een afweging maken welke aanpak op jouw school gegeven het doel, maar ook rekening houdend met de beschikbare middelen en tijd, de meest passende is. Over het algemeen geldt hoe meer bewijs je hebt voor de effectiviteit van een aanpak, hoe groter de kans dat hij ook werkt. Denk hierbij niet alleen aan interventies die nieuw zijn voor jouw school, maar ook aan interventies die al op jouw school worden toegepast.

In het geval van ons voorbeeld – het verbeteren van het begrijpend lezen van de leerlingen van groep 4 - kun je je in deze stap afvragen wat het team hier al over weet. Welke interventies zijn er volgens wetenschappelijk onderzoek kansrijk? Vinden er al vergelijkbare interventies plaats op school? Kun je een aanpak toepassen waar al ervaring mee is of is het mogelijk te investeren in het leren toepassen van een nieuwe meer kansrijke interventie?   

Stap 4: Monitoren: is het doel behaald?

Als laatste stap is het belangrijk bij te houden of de vastgestelde leervertragingen worden aangepakt en de gestelde doelen bereikt worden. De vraag hierbij is of het reguliere aanbod aangevuld met eventuele interventies werken. Worden de leerlingen daadwerkelijk betere lezers? Dit doe je door te monitoren of te evalueren. Bij het monitoren kijk je of de vaardigheden na een bepaalde tijd zijn verbeterd. Hierbij kijk je afhankelijk van het gestelde doel op het niveau van de school, de groep of het individu. Hierbij kun je dan meestal ook de data gebruiken die in stap 1 gebruikt zijn om het probleem in kaart te brengen. Bijvoorbeeld: wanneer het ontwikkeldoel was om de vaardigheden voor begrijpend lezen bij de leerlingen in groep 4 te verbeteren, zie je dit dan ook terug in het de vaardigheidsniveaus op de Cito E-4 toets op groepsniveau? Hoeveel procent van de leerlingen hebben vaardigheidsniveau I, II of III behaald? En zijn individuele leerlingen vooruitgegaan of zijn er leerlingen die nog extra ondersteuning nodig hebben?

Het bekijken van de vooruitgang van individuele leerlingen is erg belangrijk bij het aanpakken van leervertragingen, omdat per leerling duidelijk moet zijn of er een doelgerichte interventie nodig is of dat een meer algemene aanpak binnen het reguliere aanbod volstaat. Worden de doelen niet bereikt, dan moet je nagaan waarom dit zo is. Wellicht is de aanpak toch niet de juiste, schort er iets aan de uitvoering van de interventie, hebben individuele leerlingen een andere aanpak nodig of speelt er een probleem dat door de gekozen aanpak niet opgelost wordt. Het is dan verstandig om terug te gaan naar stap 1, 2 en 3 en nogmaals na te gaan wat het probleem nu precies is en hoe het gestelde doel het beste bereikt kan worden. In de praktijk kan het zo uitpakken dat je deze stappen meerdere keren moet doorlopen voordat een doel bereikt is.


Wil je meer weten over de rol van de schoolleider in het gesprek over data? Of over het verschil tussen monitoren en evalueren? Lees dan het volledige artikel, zoals verschenen in het tijdschrift Basisschoolmanagement.