Genderongelijkheid VO - Informatie voor scholen

Jongens halen over het algemeen lagere cijfers op school, blijven vaker zitten, worden vaker geschorst en verlaten school vaker zonder diploma dan meisjes (Onderwijsraad, 2020). Deze situatie heeft grote individuele en maatschappelijke gevolgen. Zolang we niet kunnen verklaren waarom het zo is,  kunnen we het ook niet oplossen. Met dit project onderzoeken we of de studiecultuur verschilt tussen jongens en meisjes en of het hun houdingen, gedrag en de prestaties beïnvloedt. We gaan ook na of bepaalde groepen leerlingen extra kwetsbaar zijn.

Het onderzoeksteam PASS van de Radboud Universiteit Nijmegen voert het onderzoek uit. Kijk voor meer informatie op de website van de Radboud Universiteit (Genderongelijkheid in het Nederlands secundair onderwijs | Radboud Universiteit).

Onderzoeksbureau KBA Nijmegen voert in opdracht van de Radboud Universiteit en het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs (NKO) de dataverzameling uit.

Het Nationaal Kennisinstituut Onderwijs (NKO) financiert het onderzoek.

Het onderzoek bestaat uit drie onderdelen:

1. Een vragenlijst voor leerlingen uit 4 vmbo, 5 havo en/of 5 vwo. De vragen gaan over houdingen en gedrag ten opzichte van school en wat wel/niet wenselijk gedrag is voor jongens en meisjes (max. 4 klassen). Deze vragenlijst wordt op school afgenomen.
2. Een digitale vragenlijst voor de mentoren van de geselecteerde klassen.
3. In februari 2027 vragen we schoolcijfers van leerlingen uit Magister of een soortgelijk registratiesysteem in februari 2027 op. Specifiek vragen we naar het rapportcijfer van schooljaar 2025-2026, en het meest recente cijfer van leerlingen voor de vakken Nederlands, Engels, wiskunde en maatschappijleer. 

Ongeveer 80 middelbare scholen door heel Nederland doen mee aan het onderzoek. We verzamelen gegevens van ongeveer 5500 middelbare scholieren. 

We nemen de vragenlijsten af bij leerlingen van geselecteerde 4 vmbo, 5 havo en/of 5 vwo klassen (max. 4 klassen per school). Daarnaast vult de mentor van de geselecteerde klassen een korte digitale vragenlijst in. 

We nemen de vragenlijst voor leerlingen af op de scholen zelf. Dat duurt ongeveer 30 minuten. Een digitale vragenlijst voor de mentoren duurt ongeveer 15 min.

De leerlingenvragenlijst bestaat uit vragen over:

• Achtergrondkenmerken, zoals gezinssituatie en opleiding van ouders
• Schoolloopbaan en schoolprestaties
• Motivatie en houding ten opzichte van school
• Welzijn en gezondheid
• Vriendschappen en sociale relaties
• Sociale media en AI
• Opvattingen over maatschappelijke onderwerpen (zoals gender, diversiteit, aannames over heteroseksualiteit, traditionele rolverdeling tussen vrouwen en mannen)
• Ervaringen thuis en op school

Sommige vragen kunnen leerlingen als persoonlijk ervaren. We vragen onder andere naar gevoelens, gezondheid, gender, relaties en sociale ervaringen. Leerlingen zijn niet verplicht alle vragen te beantwoorden. Zij kunnen ervoor kiezen geen antwoord te geven op de vraag en mogen op elk moment stoppen met de vragenlijst. 

De lerarenvragenlijst bestaat onder andere uit vragen over:

• Achtergrondkenmerken
• Kenmerken van de school
• Schoolbeleid, schoolcurricula
• Ervaringen en didactiek in de klas

De afnameperiode voor havo/vwo klassen is oktober-december 2026. Voor vmbo klassen is de afnameperiode februari-maart 2027.

Het onderzoek draagt bij aan belangrijke inzichten over de verschillen in studiesucces tussen jongens en meisjes op de middelbare school. Door het onderzoek weten we of we deze verschillen kunnen verklaren door andere gedragsnormen en andere studieculturen voor jongens en meisjes. Deelnemende scholen ontvangen een concrete terugkoppeling via een overzichtelijk schoolrapport. Scholen krijgen geen informatie over individuele leerlingen of specifieke klassen.

Ons stappenplan:

1. KBA Nijmegen benadert scholen voor deelname aan het onderzoek.
2. De school plant met KBA Nijmegen een moment in om de vragenlijst af te nemen bij leerlingen. Voor havo en vwo klassen kiezen scholen zelf een moment tussen oktober en december 2026. Vmbo klassen worden bevraagd in februari-maart 2027. 
3. De school informeert de deelnemende leerlingen en hun ouders over het onderzoek door middel van aangeleverde leerling- en ouderbrieven. De school kiest het informatiekanaal. Als de school liever brieven per post stuurt ontvangt de school de uitgeprinte brieven. De school ontvangt ook de toestemmingsformulieren voor leerlingen jonger dan 16 jaar. 
4. KBA Nijmegen organiseert de afname van de vragenlijsten. Een testleider komt persoonlijk naar de school en stelt laptops ter beschikking voor het afnemen van de vragenlijst als dat nodig is. 
5. In februari 2027 vragen wij de scholen of zij schoolcijfers uit Magister of soortgelijk registratiesysteem willen aanleveren. KBA Nijmegen geeft duidelijke instructies voor het veilig aanleveren van de schoolcijfers. Als het nodig is kunnen wij hiervoor ondersteuning op locatie aanbieden. 
6. De deelnemende mentoren ontvangen de vragenlijsten via school. Zij vullen de vragenlijst in op een voor hen geschikt moment. 

Deelname aan het onderzoek is volledige vrijwillig. De leerlingen moeten zelf instemmen met deelname. 

Leerlingen van 16 jaar en ouder

Voor leerlingen van 16 jaar en ouder geldt dat zij zelf beslissen of zij aan het onderzoek willen deelnemen. Ook zullen zij zelf toestemming geven voor het verwerken van hun (bijzondere) persoonsgegevens. Zij ontvangen vooraf informatie over het onderzoek.. 

Leerlingen jonger dan 16 jaar

Voor leerlingen jonger dan 16 jaar is toestemming van een ouder of wettelijke vertegenwoordiger nodig. Ouders/verzorgers worden vooraf via de school op de hoogte gesteld over het plaatsvinden van het onderzoek. 

Voor havo/vwo

Ouders/verzorgers verzoeken wij om toestemming te geven door het toestemmingsformulier in te vullen. We versturen dit formulier samen met de informatiebrief naar alle ouders/verzorgers. Ook na toestemming van de ouders/verzorgers bepalen leerlingen zelf of zij willen deelnemen aan het onderzoek. Leerlingen mogen altijd besluiten niet mee te doen, vragen overslaan of tussentijds stoppen zonder opgaaf van reden.

Voor vmbo

Ouders/verzorgers worden vooraf op de hoogte gesteld van het plaatsvinden van dit onderzoek. De vragenlijst die wij voorleggen aan leerlingen jonger dan 16 jaar is korter. Deze vragenlijst heeft geen vragen over gezondheid en minder vragen over de gezinssituatie en opvattingen over maatschappelijke onderwerpen. Als ouders/verzorgers niet willen dat wij hun kind benaderen voor deelname, kunnen zij voorafgaand aan het onderzoek bezwaar maken door contact op te nemen met de eigen school (via e-mail of telefonisch). Daarnaast beslissen de leerlingen altijd zelf of zij willen deelnemen. Leerlingen  mogen altijd besluiten niet mee te doen, vragen over te slaan of tussentijds te stoppen zonder opgaaf van reden.

We gaan zorgvuldig om met persoonsgegevens en houden ons aan de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG). De gegevens worden vertrouwelijk behandeld en beveiligd opgeslagen volgens de richtlijnen voor wetenschappelijk onderzoek. Meer informatie over hoe de Radboud universiteit omgaat met privacy en informatieveiligheid vindt u hier: https://www.ru.nl/over-ons/beleid-en-regelingen/privacy-en-informatieveiligheid. Deze website geeft meer informatie over hoe we de gegevens beschermen, wie toegang heeft tot de gegevens en hoe je AVG-rechten kunt uitoefenen. De opgehaalde vragenlijstdata deponeren wij na afloop van het onderzoeksproject op veilige wijze in de beschermde omgeving van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). De gegevens blijven beschikbaar voor onderzoekers. Het CBS geeft meer informatie over gegevensbescherming: https://www.cbs.nl/nl-nl/over-ons/dit-zijn-wij/onze-organisatie/privacy.

Het is mogelijk dat een leerling na het beantwoorden van de vragen behoefte heeft om met iemand te praten. Aan het eind van de vragenlijst noemen we een aantal organisaties, zoals de Kindertelefoon, waar leerlingen gratis met kunnen chatten of bellen. 

We delen nooit de resultaten van individuele leerlingen met scholen of ouders/verzorgers. We gebruiken de gegevens alleen voor wetenschappelijk onderzoek. 

Scholen ontvangen een overzichtelijk schoolrapport. Hierin vergelijken we de studiecultuur, het studiegedrag en de houdingen van de leerlingen met die van andere scholen op hetzelfde schoolniveau. Daarnaast bevat het rapport landelijke resultaten uit de vragenlijst onder docenten en schoolleiders. Ook hiervoor geldt dat resultaten niet gaan over individuele leerlingen of specifieke klassen.